IMG 0700

Rehberimiz aşiretler arasında bir tokat için çıkan kavgadan ölen 27 kişiyi anlattı. Bu örneği göz önüne alınca Ortadoğu’da iç savaş çıkarabilmenin ne kadar kolay ve maliyetsiz bir manipülasyon olabileceğini görebiliyorsunuz.”

“Yüzyıllık Düğüm Musul Vilayeti” Belgeseli çekimlerimizin saha ayağı için bölgeye gitmemiz artık elzem olmuştu. Benzer belgeselcilerin bir çoğunun yaptığı gibi sahanın risklerinin veya maliyetin yüksekliğinden dolayı işi İstanbul masada da toparlayabilirdik. Ama biz bu yolu tercih edemezdik. Tarihsel Musul Vilayetine doğru yolculuğumuz başlamış oldu.

Yolculuğumuzu başta, Irak krallığının/devletinin kuruluş yeri Bağdat’tan başlatıp, Musul Vilayetinin temel şehirlerinden olan Erbil, Musul, Kerkük ve Süleymaniye’ye doğru sonlandırmayı planladık.

Yolculuğumuz boyunca bize merkezi hükümetin etkin olduğu Bağdat, Musul ve Kerkük’te Güvenlik müsteşarlığından Telaferli Türkmen Hüseyin Aslan, Erbil ve çevresinde ise TRT Kürdi baş editörü Erbilli Türkmen kardeşlerimizden Mustafa Kerim Bey eşlik ettiler.

Belgeselin çekim işlerini üstlenen yapımcı şirketten iki arkadaşta bölge riski nedeniyle aramıza katılamadığından bölgede Anadolu Ajansından çalışan arkadaşlardan da destek aldık.

Bağdat’ta havalimanı ile ticari taksilerin kalkma noktası arası güvenlik nedeni ile 12 km olarak belirlenmiş. Her adımda sık sık check pointler ile karşılaşıyorsunuz. Tabi ki bu kontrol noktaları sırf Bağdat’ta değil, Musul’da oldukça sık. Bağdat ve çevresinde güvenliği polis, asker ve haşdişabi sağlıyor. Haşdişabi’ye özel bir parantez açmak gerekiyor. Haşdişabi’yi Şii ulemanın kontrolünde olan bağımsız haşdi, İran kontrolünde olanlar ve merkez hükümetin eğittikleri olmak üzere üçe ayırabiliriz. Gerçek şu ki, Ortadoğu’da savaşma yeteneği olan ve vekalet savaşlarında tercih edilen gruplar; Daeş, Haşdi veya Pkk gibi dini ve ideolojik inisiye edilmiş olan gruplar. Haşdi’nin içinde çok ciddi anlamda Şii Türkmenler de var. Uluslararası güçler ve İran gibi güç merkezleri oyunu bu gruplar üzerinden kuruyor.

Bağdat adeta Beyrut’u bir adım geriden takip ediyor. Çok zayıf, henüz inşa edilmekte olan bir merkez var. Mezhep savaşları ve intihar eylemleri nasıl birden başladıysa, adeta gizli bir elin talimatıyla birden son bulmuş. Saddam zamanında güçlü bir merkezi otorite varmış. Ancak hukuksuzluk, hapishaneler ve işkenceler diz boyu imiş. Bu açıdan bazen Saddam’ı savunanlara Tito’nun yapıcı liderliğini hatırlatıyorum . Şii direnişinin temelinde Saddam zulmü, El Kaide ve Daiş’in taban bulmasına da ABD zulmüne duyulan öfke temel teşkil etti deniliyor. İnsanlık tarihinde yapılan her bir zulüm ve aşağılama, bir şekilde birkaç kuşak sonrasında bundan doğan öfke ve şiddet olarak açığa çıkıyor.

Bağdat aslında çok etkileyici bir şehir. Dicle nehri ve yaygın havzası ile egzotik yeşil dokusuyla bir zamanlar Babil’in asma bahçelerinin mirasçısı olduğunu hatırlatıyor. Çevre çöp deposu gibi, şehrin kimlik geçişleri güvenlik duvarlarına yansımış. Ama her şeye rağmen Sünnilik ve Şiilik temkinli bir barış içinde yaşamaya başlamış. Danışmanımız Mustafa bey Erbil çevresinde köylerden geçerken çok dikkatli olmamız gerektiğini, bir kaz kanadı ezmemizin bile bize maliyetinin yüksekliğinden bahsetmişti. Örnek olarak da aşiretler arasında bir tokat için çıkan kavgadan ölen 27 kişiyi anlattı. Bu örneği göz önüne alınca Ortadoğu’da iç savaş çıkarabilmenin ne kadar kolay ve maliyetsiz bir manipülasyon olabileceğini görebiliyorsunuz.

Amerikalılar ve batılılar kendilerini Yeşil bölge adı altında yüksek duvarlarla çevrili bir mahallede güvence altına almışlar. Bu duvar adeti tüm bölgeye de yayılmış.

Bölge de para ve kaynağın bol olduğunu anlayabiliyorsunuz. Yerel bir arkadaşımız esprili bir şekilde; “sizde veya batıda bir yol veya köprü için ödenek çıkınca komisyon/rüşvet maliyeti ne kadardır” diye sordu, biz de yarı şaka batıdan doğuya doğru % 10 dan % 30 a değişir ama sonunda ortaya bir köprü veya yol çıkar dedik. Arkadaş ise bizde bu % 100 dür. Olmayan bir köprünün veya yolun varlığına inandırılır deyiverdi !.

Şaka bir yana her şeye rağmen Bağdat büyük yatırımlara gebe. Bölgedeki Türk müteahhitlerinin ve diğer yabancıların güvenilir para transferi yapacak Türk bankalarına ihtiyaçları var. Her ne dense desin Türkiye’ye bazen öfke duyulsa da bölgede en güvenilir ülke.

Bağdat’ta merkezi hükümeti, tamamen Lübnan gibi, dengeler belirliyor. Şu an Liberal ve demokrasiye açık gözüküyorlar, bu da umut verici. Ancak bu merkezde olabilecek bir kaos, tekrar eski karanlık günleri tetikleyebilir. Bundan önceki başbakan eğer İşid tehlikesi gerekçesi ile ABD’nin açık müdahalesi olmasaydı, diktatörlüğünü aşiretine dayanarak ilan edebilirdi. İran ve ABD etkin gözüküyorlar. Şiilerin tamamen İran etkisinde olduğu inancı çok yanlış. Özellikle Necef Şiiliği İran’a açık mesafeli maharet Türkiye’ye kalmış.

Kazimiye denilen Şii bölgesi çok kalabalık, halkın bir takım ritüelleri bizim bazı sofilerin heterodoksi aşırılıklarını anımsatıyor. Şii camilerinde hatta İmam Ebu Hanefi camiinde bizdeki gibi ayaklarınızı yıkayabileceğiniz çok yönlü şadırvanlar bulmak çok güç. Irak’ta dini çevrelerden gözlemlediğim kadınlar tesettürlerine sıkı riayet etmelerine karşın müftülükler ve üniversitelerde mollalar ve din adamları ile yüz yüze uzun münazaralar yapabiliyorlar.

İmam Mürsel Kazım, İmam Ebu Hanefi ve Abdülkadir Geylani Hz. Leri türbelerinde adeta bir Mescidi Nebevi ortamı mevcut. Geylani türbesi imamı içten (TİKA burada onarımı yapıyor) Türkiye’ye dua ediyor.

Bağdat’ta Osmanlı varlığı kendini hep hissettiriyor. Bağdat, Mithat paşa döneminde adeta İstanbul ile eğitim ve yönetim alanında yarışır olmuş. Şahsi gözlemim olarak Bağdat özelinde Arapları çok daha kentli cana yakın gördüm. Osmanlı’da bunun farkındaymış idari ve eğitim merkezini buraya konuşlandırmış. Dicle kenarında eskinin Osmanlı idadisi, şimdinin Emniyet merkezinin kapısından geçerken güvenlik görevlisinin “Hey Türkler burası sizin” diye espri yapması ilginçti.

Miss Gertrude Bell’in şahsında, İngilizlerin Irak kimliği inşa çalışmaları, bugüne kadar sık sık dikiş atmış. Gertrude’un mezarında çekim yapmak isterdik ancak trafik buna müsaade etmedi. Bu coğrafya da terörden değil ama trafikten ve ters yola girme alışkanlıkları yüzünden ölüm tehlikesi geçirdik diyebilirim.

 

        

Irak büyük elçimizden çok sitayişle bahsediliyor. Erbil konsolosumuzda bizle ilgilendiler, kendisinin geçmişine ve yetişmesine bakınca en azından bizim dışişleri geleneğimiz güçlü diye gururlanabildim. Musul’da konsolosluğumuzun açılması an meselesi, bu da umut verici.

Bağdat’tan ayrılıp Erbil’e havadan intikal ettik, zira kara yolunda selefi terör grupları riski vardı. Erbil’de iç uçuşlar olmasına rağmen ayrı bir ülkeye giriyormuş gibi pasaport kontrolü ve Bağdat’lı Hüseyin beye 4 günlük vize uygulamasıyla karşılaştık.

Ancak, Erbil güvenlik, temizlik ve düzen açısından bölgenin en seçkin şehri. Bizim ekibin gençleri bile biraz ferahladılar. Erbil’den 10 km dışarı Musul’a doğru çıkarken bu serap birden Ortadoğu gerçeğine dönüşüyordu. Musul’a doğru giderken Peşmerge son kontrol noktasından sonra Irak merkezi yönetim kuvvetlerine yetkiyi bırakmıştı. Hüseyin beyin desteği ile bize güvenlik güçleri tüm Musul incelememizde ters yol düz yol demeden eskortluk ederek güvenliğimizi sağladılar.

Musul’u çevresini, Telaferi ve Kerkük’ü görünce bu İşid/Daeş hadisesinin, İslam tarihinde -belki de Moğollardan da büyük- nasıl bir tahribata/travmaya neden olduğunu görebiliyorsunuz. Bu insani ve uygarlık trajedisinin ne olduğu oralara gitmeden anlaşılması oldukça zor.

Gittiğimiz Karakuş ilçesi kadim Hristiyan kiliselerini ve Asuri cemaatini barındırıyordu. İşid burada büyük tahribat yapmış kadim kitaplığı yakmış.

Bağdadi’nin hutbe verdiği iddia edilen Nuri cami ve çevresi adeta Kocaeli depremi sonrası bir görüntüyü andırıyor ve hala çıkarılamayan cesetleri barındırıyordu.

Musul, Bağdat’ı hatırlatıyor. Bağdat nasıl Babilon ise Musul’da Ninova imiş. Musul’da Zengiler ve Atabekler gibi Türkmen beyliklerinin etkisi hemen fark edilebiliyor. Musul’da çok yaygın yan sanayi mahalleleri var. Bu da Musul’un tarihsel ticaret yollarındaki pozisyonunu hatırlatıyor. Bu arada Musul’un Türkiye sınırına 1,5 saatlik mesafe de olduğunu da hatırlatmakta yarar var.

Vamık Volkan sık, sık Kıbrıslı Türklerin neden papağan beslediklerini açıklamaya çalışırdı. Irak’ta yaşayanların psikolojileri açısından, özellikle Araplarda her gittiğimiz yerde Musul üniversitesi dahil yöneticiler en ince ayrıntıya kadar ne yaptıklarını, nasıl başarılı olduklarını ifade etmek ve Türkiye’deki kurumlarla ilişki kurmak istediklerini anlatıyorlardı.

Erbil’de tekrar geceleyip ertesi gün Ezidi Kürtlerinin kutsal mekanı Laleş’e vardık. İlginçtir Kürt olmalarına rağmen Arapça konuşuyorlardı. Burada Ezidi inancına göre yaz-kış yalın ayak dolaşmak gerekiyordu. Ezidilerin kutsal yol göstericisi Şeyh Adi, kutsal suları ve onlara göre yaratılış embriyosu buradaydı. Bizi Pir Hıdır bey karşıladı, bayağı aydınlattı, akademisyenmiş. Kendi mistik inançlarının Mitra dininden kaynaklandığını gerçek Nemrut torunları olduklarını, tasavvufi olarak Şeyh Adi’nin A. Geylani hz ve Şemsi Tebrizi ile bağları olduklarını iddia etti. Şemsi Tebrizi ve Kızının olduğunu iddia ettikleri mezarları gösterdi. Sıkı bir Vahdeti Vücutçu ve İbni Arabi savunucusu olduklarını da ilave etti. Tabi Azazil-Şeytan meleği hakkında ise metaforik olarak inançları ise tüm dinlerin tersi idi. O da Türkiye’ye gelip konferans ve dersler vermek istediğini söyledi. Bu hususları konuşurken Hıdır beyin ortamdan çekinerek Arapçadan, İngilizceye aniden geçmesi dikkate değer bir husustu. Yıllar önce Öcalan kendisi ile Suriye’de görüşmüş. Öcalan tarihte Zerdüş inancı ile ortak geçmişleri olduğunu ifade etmiş. O da gülümseyerek biz Zerdüşt inancından çok öteyiz onlar bizden yüzyıllar sonra esinlendiler diye cevap vermiş.

Kerkük’e gidişimizde Musul’a girişimizi andırdı, ancak Kerkük çok daha güvenliydi. Burada Kürt güçleri Bağdat hükümeti Haşdi güçleri tarafından tamamen çıkartılmış. Atanmış Arap ve Türkmen kökenli görevliler var. Kerkük kalesi hüzün vericiydi. Geniş bir alana yayılmış erken Selçuklu dönemi izleri taşıyordu. Saddam eserlerin çoğunu tahrip etmiş. Osmanlı subay mezarlığı, Dalyan peygamber kabirleri gibi makamlar var.

ITC (Irak Türkmen Cephesi) Ali Mehdi beyi ziyaret ettik. Ne mutlu Türküm diyebilmenin ne anlama gelebileceğinin değerini kendileri kadar kimsenin bilemeyeceğini ifade etti. Bu coğrafyanın özgünlüğü açısından bu incinmişliği ifade edebilmek kadar normal bir şey olabilir miydi? Türkmenlerin Bağdat’ta hükümette temsil edilmeleri gerektiğini vurguladı.

Türkmenler için ayrı parantez açmak gerekiyor. Irak’ta İngiliz işgaline ilk ciddi direnişin 1920’de Telafer’de olduğunu hatırlatalım. Ayrıca Telafer İşid’e en ciddi direnen şehir olmuş. Türkmenler arasında Şii-Sünni gibi bir ayrımda yapmanın sahada bir karşılığı yok. İşid ve Haşdiye katılan grupların olması bu gerçeği değiştirmiyor. Türkmenler ile ilgili devlet politikamız geleneksel olarak tek kanaldan planlanmış. Ancak Irak’a dağılan Türkmenler Bağdat, Erbil gibi merkezlerle pragmatik ilişkiler içine girmek zorunda kalmışlardır. Türkiye bu saha gerçeklerini de göz önünde bulundurmalıdır

Erbil’de Esad Erbili hz torunlarının evine misafir gittik. Anılarını paylaştılar. Hatta Atatürk’ünde dedelerinin suçu olmadığını ailelerine söylediğini ancak müdahale de geç kalındığını söylediler. Kürt olmalarına rağmen Anne ve babalarının o zamanki her Erbilli gibi Türkçe konuştuğunu ifade ettiler. Ayrıca Erbil’de I. Dünya savaşında ağır yaralanıp orada kalıp tedavi edilen sonra orada evlenen bir Bursalı Türk askerinin torununu bulup konuştuk.

Erbil’de bulunduğumuz süre içerisinde gerek Başkan Barzani’nin Türkçe tercümanı danışmanı Abdüsselam beyden, gerekse de bölgesel hükümet sözcüsü Sefin Dizayi beyden ilgi ve destek gördük.

2010 ziyaretimde Süleymaniyeli annemin babası dedemin akrabalarını Süleymaniye’de bulmuştum. Bu sefer Erbil’dekiler beni buldular. Ekip olarak bizi evlerine çağırdılar, dedemin fotoğraflarını ve yazışmaları 100 yıllık ara ile gösterdiler. Çok içtendiler, bizler bunu yapamazdık.

Maalesef son planımız Süleymaniye’yi çekim güvensizliği gerekçesi ile gerçekleştiremedik. Merhum Özal’dan sonra ülkemizin Süleymaniye çevresine ilişkin yaklaşımımız yetersiz kalmış. THY uçuşlarının iptali cezalandırılma olarak değerlendirilmiş. Sol gelenekten gelen ve İran kültürünün yoğun etkisinde olan bu bölgenin Türkiye’yi rahatsız eden terör gruplarına mesafeli yaklaşması, ancak daha yakın ilişkilerle belki de konsolosluk açmayla gerçekleşebilir.

Irak’a bütün baktığınızda kurumsal ve fiili bölünmüş gözüküyor. Bağdat merkezinin kozu Haşdi ordusu ve İran-Türkiye gibi bölge ülkelerinin hassasiyetleri. Kürt Bölgesel Yönetimi- KBY ise Erbil merkezli kurumlarını ve yüksek refah seviyesini inşa etmiş. Bölgenin en büyük ABD konsolosluğu burada inşa ediliyor. Ancak bölgesel yönetimin Süleymaniye ayağı sancılı. Talabani’nin ölümünden sonra siyasi istikrarı yakalayamayan bir yapısı var. KBY’nin de bu anlamda işi zor. Onlarında güvencesi ABD desteği ve Türkiye ile olan iyi ilişkilerinin güncellenmesi.

Ne yazık ki kısa vadede Irak’ta istikrar mümkün gözükmüyor. Ancak süreç kaçınılmaz şekilde konfederalizme doğru evriliyor. KBY’nin konfederal bir Kürdistan’a dönüşmesi Türkiye ve İran tarafından kabullenilmeyecektir. Kürdistan konfederal yapısı yerine daha geniş tarihsel-hukuksal Kürt siyasetinin de onurunu ve diğer azınlık haklarını koruyan “ Musul Vilayeti” Bağdat’a bağlı ama 1925 BM raporu doğrultusunda Türkiye’nin de anayasal garantörlüğünde bir yapı bölge istikrarına daha uygun bir model olabilir.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir